Producent komponentów elektronicznych z Wielkopolski dostaje zamówienie od nowego klienta z Azji Centralnej, który zamawia kilkukrotnie więcej niż zwykli odbiorcy i bez negocjacji akceptuje cenę wyższą od rynkowej. Dział sprzedaży cieszy się z kontraktu, ale nikt nie zadaje pytania, po co firmie z tego regionu taka ilość podzespołów i gdzie ostatecznie trafią. Właśnie takie sytuacje sprawiają, że doradztwo compliance w firmach eksportowych coraz częściej dotyczy sankcji międzynarodowych i kontroli obrotu towarami, a nie wyłącznie klasycznych procedur antykorupcyjnych. W tekście pokazujemy, dlaczego te przepisy dotyczą także firm, które nie handlują bezpośrednio z krajami objętymi restrykcjami, jakie sygnały powinny wzbudzić czujność i jak zorganizować weryfikację transakcji.
Sankcje dotyczą także pośrednich dostaw
Po 2022 roku Unia Europejska przyjęła wiele pakietów sankcji wobec Rosji i Białorusi, a Polska wprowadziła własne krajowe listy sankcyjne. Wiele firm uznało wtedy, że skoro wstrzymały sprzedaż do tych państw, temat ich nie dotyczy. Tymczasem organy coraz uważniej przyglądają się dostawom kierowanym do krajów trzecich, przez które towary objęte zakazami mogą trafiać dalej.
Eksporter nie może zasłaniać się tym, że formalnym odbiorcą była firma z innego kraju, jeśli okoliczności transakcji wskazywały na ryzyko obejścia sankcji. Unia ujednoliciła też zasady karania naruszeń środków ograniczających, a w Polsce za ich złamanie grożą sankcje administracyjne i karne. Odpowiedzialność za obejście sankcji może dotknąć firmę, która nie wiedziała o przeznaczeniu towaru, ale zignorowała wyraźne sygnały ostrzegawcze.
Sygnały ostrzegawcze w zamówieniach
Doświadczenie organów i firm pokazuje, że próby obejścia sankcji mają często podobne cechy. Żaden z tych sygnałów sam w sobie nie przesądza o nieuczciwości kontrahenta, ale ich zbieg powinien skłonić do dokładniejszej weryfikacji. Szczególną uwagę warto zwrócić na:
- nowego klienta, który zamawia ilości nieproporcjonalne do swojej wielkości lub profilu działalności;
- gotowość do zapłaty ceny wyższej od rynkowej lub płatność z góry bez negocjacji;
- płatności dokonywane przez podmiot trzeci, niezwiązany z transakcją;
- nietypowe trasy dostaw lub prośby o zmianę miejsca dostawy po złożeniu zamówienia;
- ogólnikowe lub wymijające odpowiedzi na pytanie o końcowe zastosowanie towaru;
- niedawno zarejestrowaną firmę bez historii działalności i obecności w internecie;
- wymóg usunięcia oznaczeń producenta lub numerów seryjnych.
Scenariusz z kontrahentem z kraju trzeciego
Wróćmy do producenta z wprowadzenia. Klient tłumaczy, że prowadzi hurtownię części dla lokalnego przemysłu, ale jego strona internetowa powstała kilka miesięcy temu, a adres siedziby wskazuje na biuro wirtualne. Część płatności ma przyjść od firmy zarejestrowanej w innym państwie. Do tego zamawiane komponenty znajdują się na unijnej liście towarów uznanych za szczególnie istotne dla rosyjskiego przemysłu zbrojeniowego. W takiej sytuacji rozsądną reakcją jest wstrzymanie realizacji zamówienia do czasu wyjaśnienia wątpliwości, nawet kosztem utraty kontraktu.
Towary podwójnego zastosowania
Niezależnie od sanctions obowiązują przepisy o kontroli eksportu towarów podwójnego zastosowania, czyli produktów, oprogramowania i technologii, które mogą mieć zastosowanie cywilne i wojskowe. W Unii podstawą jest rozporządzenie z 2021 roku, które określa listę takich towarów i przypadki, w których eksport wymaga zezwolenia.
Problem polega na tym, że wiele firm w ogóle nie wie, że ich produkty mogą znaleźć się na tej liście. Dotyczy to np. niektórych czujników, oprogramowania szyfrującego, obrabiarek czy materiałów kompozytowych. Klasyfikacja wymaga współpracy prawnika z inżynierami, którzy znają parametry techniczne produktów. Przepisy przewidują też obowiązek uzyskania zezwolenia w sytuacjach, gdy eksporter wie lub został poinformowany, że towar spoza listy może zostać wykorzystany do celów wojskowych.
Weryfikacja transakcji krok po kroku
System kontroli eksportu nie musi być rozbudowany, ale powinien być powtarzalny i udokumentowany. W średniej firmie eksportowej procedura może wyglądać następująco:
- Klasyfikacja produktów pod kątem list towarów podwójnego zastosowania i towarów objętych sankcjami.
- Weryfikacja kontrahenta, jego właścicieli i banku na unijnych i krajowych listach sankcyjnych.
- Uzyskanie od odbiorcy oświadczenia o końcowym użytkowniku i przeznaczeniu towaru.
- Ocena sygnałów ostrzegawczych i podjęcie decyzji przez osobę spoza działu sprzedaży.
- Wprowadzenie do umów klauzul zakazujących dalszego eksportu towarów do krajów objętych sankcjami.
- Archiwizacja dokumentacji z weryfikacji na wypadek kontroli.
Punkt piąty ma w niektórych przypadkach charakter obowiązkowy, bo unijne przepisy wymagają od eksporterów wybranych kategorii towarów wprowadzenia do umów tzw. klauzuli „no Russia”. Przykład zakresu usług obejmujących takie procedury można znaleźć na jdp-law.pl, przy czym rozwiązania zawsze warto dostosować do skali eksportu i rodzaju produktów. Decyzja o realizacji ryzykownej transakcji nie powinna należeć wyłącznie do osoby, której premia zależy od wyniku sprzedaży.
Przydatne może być też jasne przypisanie odpowiedzialności w firmie, tak jak w poniższym zestawieniu.
| Obszar | Pytanie kontrolne | Kto zwykle odpowiada |
|---|---|---|
| Produkt | Czy towar znajduje się na liście podwójnego zastosowania lub liście sankcyjnej? | Dział techniczny z udziałem prawnika |
| Kontrahent | Czy odbiorca lub jego właściciele figurują na listach sankcyjnych? | Dział compliance lub finansów |
| Przeznaczenie | Czy deklarowane zastosowanie jest wiarygodne? | Dział sprzedaży z weryfikacją compliance |
| Logistyka | Czy trasa dostawy i miejsce odbioru są typowe? | Dział logistyki |
| Płatność | Czy płaci odbiorca, a bank nie budzi zastrzeżeń? | Dział finansów |
Gdy coś pójdzie nie tak
Zdarza się, że firma odkrywa problem już po wysyłce, np. gdy kontrahent pojawia się w mediach jako pośrednik w dostawach do Rosji. Pierwszą reakcją bywa chęć zakończenia współpracy i zapomnienia o sprawie. Rozsądniej jest jednak wstrzymać kolejne dostawy, zabezpieczyć dokumentację i przeanalizować, co dokładnie się wydarzyło.
W takiej sytuacji warto zaangażować zewnętrznego prawnika, bo ocena, czy doszło do naruszenia i czy należy zawiadomić organy, wymaga znajomości przepisów oraz praktyki ich stosowania. Adwokat compliance może przeprowadzić wewnętrzne wyjaśnienia tak, żeby ich wyniki były chronione tajemnicą zawodową. Udokumentowana, rzetelna reakcja firmy na wykryty problem może mieć znaczenie przy ocenie jej odpowiedzialności przez organy.
Czujność wbudowana w procesy
Sankcje i kontrola eksportu zmieniają się często, a kolejne pakiety restrykcji rozszerzają listy towarów i podmiotów. Kancelaria compliance może pomóc w śledzeniu tych zmian, ale codzienną czujność muszą wykazywać ludzie w firmie, czyli handlowcy, logistycy i księgowi. Takie compliance doradztwo przynosi efekty wtedy, gdy przekłada się na proste pytania zadawane przy każdym nowym zamówieniu. Dobrym pierwszym krokiem jest przegląd kontrahentów z krajów trzecich, którzy pojawili się w firmie w ostatnich dwóch latach, i sprawdzenie, czy ich profil rzeczywiście pasuje do skali i rodzaju zamówień.